GİRİŞ

Sosyal gerçekliğin tanımlayıcısı olarak görünen kitle iletişim araçlarının kamu oyu üzerindeki etkisi, son 30 yılda televizyonun gösterdiği gelişme ile büyük boyutlara ulaşmıştır. Günümüzde hemen her evde en az bir televizyonun bulunmaktadır ve ortalama günün 5-6 saati açık kaldığı bilinmektedir (Giddens, 2000).

Televizyonun insanın özel alanı olan ev dışı ortamlarda da sık sık karşısına çıkıyor oluşu , günlük hayatın rutini içerisinde gözden kaçsa da ,üzerinde durulması gereken bir başka noktadır. Bu maruz kalmadan kaçışın olmadığını söylemek, çok ta yanlış olmaz.

Temelde bilgi aktarımı amacına hizmet ediyor görünen kitle iletişim araçlarının, suç ve suçun yansıtılış biçimi ile ilişkisi de önem arz etmektedir. Kimi araştırmacılara göre, televizyonda kullanılan şiddet, Cook, Kendzierski ve Thomas'ın belirttiği gibi; 'şiddet içeren suçların artışına neden olurken',(1983) kimilerine göre söz konusu etki yoktur, varsa bile oldukça önemsizdir.(Freedman,1984) Bu konuda kesin bir yargıya varılmamakla beraber, izleyicinin TV'de yayınlanan şiddeti algılamadığı yönündeki araştırma bulguları da mevcuttur. Özellikle mizah ile süslenmiş şiddet daha az tehdit edici algılanmaktadır.(Morrison 1999; aktaran McCullagh,2002)

Televizyonda suçun yansıtılış biçimi üzerinde durulduğunda programlar arasındaki temel farklılığında bilincinde olunması gerekir. Televizyonda yayınlanan programlar, temelde iki kategoriye ayrılmaktadır. Bunlardan ilki haberleri de içeren gerçek olayları konu alan programlar, diğer tür ise, kurgusal yayınlardır. Haberlerin tepki şekillendirme konusunda daha baskın olduğu ve bu amaçla seçici haberciliği kullandıkları yönünde görüşler mevcuttur. Ancak Morley' e göre insanlar genelde kurgusal programları seyretmeyi tercih ederler ve kurgusal materyalin bizleri etkileme konusunda daha fazla gücü vardır. (1999)

Bu çalışmada kurgusal bir yapım olan X-Files dizisi ve suça yansıtışı incelenecek, sosyolojik ve psikolojik açıdan yorumlanacaktır. Ayrıca dizinin sürekli izleyicilerinin suça yönelik görüşleri de, araştırma kapsamında yorumlanacaktır. Öncelikle dizinin genel tanıtımı ve sosyolojik yönleri üzerinde durulması düşünülmüştür.

X-FILES:GERÇEK ORADA BİR YERDE

FOX Televizyon kanalında, Eylül 1993'te gösterilmeye başlayan ve 9 yıl boyunca yayınlanmaya devam eden X Files, "X Kuşağı"(1) olarak nitelendirilen izleyiciyi kısa sürede etkisi altına almayı başarmıştır.

X-Files popüler kültürün pasif bir ürünü olmakla kalmamış, popüler kültürün diğer kurumları tarafından da benimsenmiştir. Buna en uygun örnek, pek çok popüler şarkının içinde X Files ve X files ile ilintili konuların geçmesi olabilir. 20'ye yakın şarkıcı ve grup eserlerinde X-Files'a gönderme yapmıştır. 1998 yılında Catatonia Grubu tarafından çıkartılan Mulder and Scully şarkısı bu örneklerden biridir.

X Files'a referans veren popüler kültür ürünleri, müzikle sınırlı kalmamıştır. Bir dizi film ve pek çok TV programı, X Files'a göndermeler yapmıştır.

X Files pek çok başka TV programına da ilham vermiştir. İlk başta dizinin yapımcısı Chris Carter' ın yarattığı Millennium ve Harsh Realm isimli yapımlar, Uzun ömürlü olmayan paranoya- bilim kurgu karması Dark Skies isimli TV dizisi, X Files'ın açtığı yolda ilerlemiştir diyebiliriz. Yine CSI adlı suç draması da, paranormali konu alıyor olmasa da, X Files'ın ortaya koyduğu janra oldukça yaklaşmaktadır. Dizinin anlatım tarzı başka pek çok yapımı da etkilemiş, bir öncül haline gelmiştir.
X-Files kültürel küreselleşmeden de nasibini almıştır. 70 küsür ülkede(2) gösterilen dizinin İnternette bir araya gelen uluslar arası hayran kitlesi, X-Phileler olarak adlandırılır. Küreselleşmenin post-modern bir hareket olduğuna dair söylemde X-Files örneğinde kanıt bulabilir. Zira X-Files'ta modernizm ve post-modernizmin bir karışımını içermektedir.

X Files'ın sosyolojisi hakkında konuşurken onun post-modernizme yaptığı vurgulardan da söz etmek gerekir. Bu konu üzerinde Meehan' nın tartışması büyük önem taşımaktadır.(1998) Ona göre Mulder ve Scully'nin araştırmasının, gerçeği arayışlarının, temelinde modernist bir yaklaşım yatmaktadır. İki karakterde tek ve emsalsiz bir gerçeğin varolduğunu varsayarlar. Onun "bulunabileceğini, ölçülebileceğini ve gerçek olduğunun yanlışsız biçimde ortaya konulabileceğini" savunurlar.

Ancak dizinin bir çok bölümünde; farklı karakterlerin farklı şekilde sundukları,tutarsız gerçekler ortaya çıkar. Bu sayede post-modern soru açığa çıkıyor. "Söz konusu birçok anlamın mevkileri nelerdir?" Vurgudaki bu değişim, objektiflik ve sübjektiflik arasında yatan gerilim, X-Files' ı da post modern yapmaktadır aynı zamanda. Ama sırf bu yüzden sadece post-modern olmakla kalmaz. Dizide konuşlanmış her iki unsurun yönlendirmesi, aynı zamanda hem modern hem de post-modern bir karışım oluşturur. Bu oluşuma para-post modern de denilebilir.

Sadece gerçeğin varolup olmadığı değil, güvensizliğin yoğunlaşması da, X Files'ın post- modernizme yakınlaşmasını içermektedir. Bu güvensizlikten temellenen komplo teorileri, X Files ve suç başlığı altında ayriyeten incelenecektir.

X Files doksanlı yıllara damgasını vurmuştur. Bunun küreselleşmeyle ortak etkisinin sonuçlarını, 90'ların ortalarında ülkemizde de gözlemiştik. Özel TV kanallarında birbiri ardına yayınlanmaya başlanan gizemli /realty showları bu etkiye örnek olabilir. Ayrıca 1998 yılında birkaç bölümü gösterilip yayından kalkan Sır Dosyası isimli kurgusal dizi, içerik ve şekil açısından adeta X Files'ın bir adaptasyonu olarak alınabilir.

X-Files'ın ait olduğu türleri tanımlamak istersek;onun bilim kurgudan, polisiyeye, korku ve gerilime neredeyse tüm türlerin karışımına giden melez bir türe ait olduğunu söyleyebiliriz. Ancak paranoya da belirleyici bir temel oluşturmaktadır. Ayrıca X-Files'ın 60'lardaki öncülleri (Alacakaranlık Kuşağı-Twilight Zone) gibi kendini ciddiye alıyor oluşu, Baudrillard' ın belirttiği üst gerçeklik kavramına da göndermeler yapıp duruma bambaşka bir boyut katmaktadır.(Baudrillard; aktaran Giddens, 2000)

Psikolog/profilci Mulder ve doktor/adli patolog Scully'den oluşan ikiliyi içeren program, "X Dosyası" adıyla anılan davaları incelemekle uğraşmaktadır. Söz konusu davalar, dünya dışı varlıkların ziyareti, paranormal fenomen ve/veya büyük boyutta komploları içermektedir. Mulder kültürel açıdan kadına yüklenmiş cinsiyet kalıp yargılarından sezgilerine inananı oynarken, Scully, erkeklere atfedilen kalıp yargısal cinsiyet rolüne uygun olarak rasyonel şüpheci bir karakteri hayata geçirir.

Ayrıca dizi; Fox Mulder'ın seri katiller üzerine profil çıkarmaktaki uzmanlığına da vurgu yapar. Bu sayede büroda yükselme "güç sahibi olma" şansı bulunmasına rağmen, X-Dosyaları ile ilgilenmeyi tercih ettiğinin üzerinde durulur.Bu da ona kurum içerisinde "Tuhaf" lakabını (etiketini) kazandırmıştır.

Daha sonra Mulder'ın X-Dosyalarına olan ilgisinin olası nedenini öğreniriz.Mulder henüz küçük bir çocukken kız kardeşi hiçbir iz bırakmadan kaçırılmış, başka bir deyişle X-Dosyası olmuştur.

Dizinin diğer kutbunu oluşturan Dana Scully ise bilime inancı tam olan bir doktordur.Onun da oldukça zeki olduğu yönündeki vurgulamalara da dizide sık sık rastlarız. Parks'ın da (1996) belirttiği gibi; Scully karakteri, kurgusal TV'da, kadının yansıtılış biçiminde devrimsel bir değişikliğe yol açmıştır. Genel olarak, inanan güçsüz ve marjinal bir insandır ve çoğunlukla kadındır.Ancak şüpheci neredeyse hep erkektir. (Hess,1993) Cinsiyete dair kalıp yargısal rolleri ters çeviren Chris Carter, geleneksel cinsiyet streotiplerini değiştirmek istediği için Mulder'ı inanan, Scully'i şüpheci yaptığını açıkça belirtmiştir.

Scully; Mulder'ın teorileri ve işini yıkmak için atandıysa da kendisini bu davalara atanmış bulunmaktadır.Bu da onun FBI içerisinde yetenekleri sayesinde yükselip "güç" sahibi olma şansını geri teptiğinin bir işaretidir. Scully X-Dosyalarında kalmayı tercih etmiştir çünkü; sonuçta Mulder'ın fikirlerinin anlatıldığı (etiketlendiği) kadar uçarı olmadığını kanısına varmıştır.

İlk bölümde, genç FBI ajanı/tıp doktoru, adli patolog Dana Scully ile, "ajanlık yapmak için yanına gönderildiğine inanan"(bir etiketleme de burada karşımıza çıkıyor. )Fox Mulder'ın tanışmasını da içermektedir. Özellikle ajanların bürokratik engellerle karşılaştıkları bölümlerinde Mulder'ın söz konusu etiketi, onu bir alay konusu yapmakla kalmaz, aynı zamanda dışlar da. Ancak bu onu suçlu yapmamış, suçla mücadelesine hız kazandırmasına bile neden olmuş olabilir.

Mulder, şeylerin, (gerçeğin)orada bir yerde olduğunu,geleneksel bilimin bunu (henüz) çözemeyeceğini,gerçeğin pek çok boyutunu halktan saklayan komploların varolduğunu savunur. Mulder içgüdüyü temsil ederken Scully bilimsel olanı sergiler.

Scully karakteri sayesinde izleyici kendi kafasında oluşan sorulara cevap bulmaktadır. Daha farklı ifade edecek olursak, dizideki inanılması imkansız durumlara onun bakış açısıyla yaklaşır. İzleyicinin olaylara olası tepkisi, Scully'nin kiyle benzeşir. Scully, etken izleyicinin bir yansımasıdır. Bu da bir çeşit üst gerçeklik oluşturulmasına katkıda bulunur.

Bu bağlamda dizinin izleyiciler tarafından diğer kurgusal yapımlardan daha farklı algılandığını da söyleyebiliriz. Bunda dizi yapımcılarının kullandığı bazı hilelerin rolü vardır. Örneğin dizinin ilk bölümünün başlangıcında, "İzleyeceğiniz program gerçek olaylardan esinlenerek yapılmıştır." ibaresi bulunmaktadır. Daha önce de belirtildiği gibi, kurgusal yayınların izleyiciyi etkileme yönünde daha fazla gücü vardır. Bunun nedeni izleyicinin, kurgusal materyali daha rahatlamış bir ruh haliyle izliyor olmasıdır. Bu durum paradoksal gibi görünse de, seyircilerin program "gerçek" olmadığı için etkilenmeyecekleri yönündeki ön kabulleri dolayısıyla, gelebilecek etkilere hazırlıksız yakalanmalarına neden olabilir. X-Files'ta gerçekliğin sınırlarıyla bu derece oynanıyor olması, belirsizliği hem seyirci hemde konuyu araştıranlar için arttırdığından, seyirci üzerindeki etkisinin ne yönde değiştiğini söyleyebilmek oldukça güçtür. X-Files'ın gerçeklik üzerinde yaptığı değişimlemeler, post-modernizmle ilişkisi açısından incelenecektir.Ama bundan önce dizinin daha geniş bir tanımlanmasının yapılması uygun görülmüştür.

İlk bölümlerden itibaren dizide iki çeşit bölümün yayınlandığını görüyoruz. Biri her hafta bir gizemi çözmeye adanmış (genellikle bir cinayet davası) geleneksel dedektiflik yöntemleriyle süslenmiş, Mulder'ın mitolojik bilgi, dini inanış veya benzer bir geçmişi taşıyan önceki bir açıklanamayan davaya göndermesi bulunur.

Diğer bölümlerde ise, devam eden bir komplonun parçaları, gerçeği açıklamak için kurulur, gerçi gerçeğin doğası oldukça gölgelidir ve ilk bakışta dünya dışı varlıklarla ilişkisi olduğu düşünülmektedir Bu bölümlere "mitoloji" (Mythology- MYTHARC) denir.

" Canavarlar"ı incelemek oldukça basittir, bazıları eski mitolojinin modernize edilmiş versiyonlarıyken, (kurt adam, ya da vampir efsaneleri gibi )diğerleri evrim teorisinin ağırlığını koyduğu gariplikler ve anomalileri içerir. Örneğin, insani uzuvlar geliştiren bağırsak kurdu, ya da kendisini yeniden üretebilen adam gibi. Genellikle açlık ve benzeri bir güdü tarafından suç işlemeye itilirler.

Kötülüğün psikolojisi de incelenenler arasındadır. Günahkar olduğu fikriyle mücadele edemeyen bir katoliğin, bazı zamanlarda tamamen farklı bir insan haline gelip cinayet işlemesini ele alan bir bölüm(3) de mevcuttur. Dinde X Files'ta açık ve ön yargısız biçimde tartışılmıştır.

Hükümetin bazı kısımlarının uzaylılarla ilişkili olduğu yönündeki görüşler yansıtılmaktadır. Ancak bu gerçeğin halktan gizlenmesi söz konusudur.

Bu genel öykü(mitoloji) , kaçırmalar, deneyler ( habersiz insan annelere uzaylı embriyoları yerleştirme) ve genelde Mulder ve Scully'i gecenin bir vaktinde insanların tıbbi kayıtlarına bakmalarını gerektiren olay örgülerini içerir. Öykü, uzaylıların gezegeni kolonize etmek istedikleri ve insan ırkına "kara kanser" olarak adlandırılan uzaylı virüsünü yaymayı düşündükleri yolunda ilerlemektedir. İnsan ırkı arasında yalnızca işbirliği yapanların (Sigara içen adamında yer aldığı Konsorsiyum) hayatta kalacaktır.

Sezonlar ilerledikçe, dizinin mitolojisini içeren olay örgüsü de oldukça karışır. Hükümetin parmağının olduğu süper asker yaratma projesinin içinde yer alan denekler her bölümde ölüp, sonra tekrar geri dönmektedir. Sigara içen adamın Mulder'ın gerçek genetik babası olduğu ortaya çıkmıştır ve New Mexico'daki kıyamet gününün bekleyişi içinde bir finalle sonlanmıştır.

X-Files, modern kültürel inanç ve beklentileri deki değişimi sunması açısından önem arz ediyor. Hem dünya dışı varlıklara hem de komplo teorilerine yönelik inanış (Roswell olayı ve Irak Savaşı) 90lardan beri Batı kültüründe söz sahibi olmaktadır, belli kesime hitap eden "New Age" fikirler de cabası. Programın bir katalizör mü yoksa basit bir yansıma mı olduğu tartışılabilir.

Dizide paranormale olan vurguyu anlayabilmek oldukça kolaydır. Zaten dizinin açılış sekansında "Paranormal Aktivite" mesajı verilir. Üstelik Scully'nin bilimselliği, Mulder'ın "Fantastik olanı neden bir olasılık olarak almayalım?" görüşüne hemen her bölüm yenilmektedir.

Dizinin yayınlanmaya başladığı dönemde meydana gelen bazı olaylar, dizinin ideolojik mesajlarıyla örtüşüp, gerçek- üst gerçek etkileşimini arttırıyor. FBI' ın içinde gerçekleşen komploları çözmeye çalışan ajanlarla kendilerini özleştiren izleyiciler, her gün haberlerde izledikleri komplo yönelimli iddialara daha fazla ağırlık vermeye başladılar.

Hükümetin, suçla bire bir ilişkisi olduğuna dair paranoya geçmişten beri vardı. Gücü elinde bulundurana yönelik güvensizlik olarakta adlandırabiliriz bunu. Elitlerden korkma, cinsel taciz suçlamaları, ve tüm tarihi olayların güdüleyici gücünün tek bir kötü entrika olduğuna dair inanış, komplo teorilerini oluşturan zihniyetin temelini oluşturur Richard Hofstadter' a göre (aktaran; Knight, 2001). Pek çok suçun ardında görünmez bir hükümetin yattığı yönündeki politik paranoya üzerine gidilmektedir.
.
Bağımsız bölümlerde ise; (Haftanın Canavarı :Monster of the Week /Stand Alone olarakta adlandırılır) ajanlar, doğa üstü fenomenle ilişkili suçları aydınlatmaya uğraşırlar. Bu bölümlerde olay örgüsü, fiziksel ya da grup anormallikleri, olağandışı bozukluklar inanılmaz güçlere sahip insanlar, dünyasal gariplikler üzerinde yoğunlaşır. Söz konusu bağımsız bölümlerde şehir efsanelerinden de yararlanılmaktadır. Burada X Files'ın sosyolojik açıdan toplumsal tarihten de etkilenmiş olabileceğini görürüz. Belki de dizinin bu kadar ilgi çekmesinde bir etkende kolektif bilinçdışına yaptığı atıflar olabilir.

Kolektif bilinçdışı; Jung'un (2001) üzerinde durduğu bir kavramdır. Ona göre kolektif bilinçdışı İnsan oğlunun başlangıcına kadar uzanan ve tüm insanlarla paylaşılan yaşantıların deposudur. Doğrudan asla bilinçliliğe uzanmaz. Kalıtımı dışlayan bir varoluşa sahiptir. Arkeolojik araştırmalar, zamandan, kültürden tarihten bağımsız benzerliklerin var olduğunu ortaya koymaktadır. Bu masallara efsanelere, folklore yansır. En izole toplumlarda bile kolektif bilinçdışının ürünleri bulunur.

                                                                                                                                                               Devamı>>